yr ystafell gefn

Cennin Pedr

Yn ôl un stori, roedd Dewi yn pregethu un gwanwyn yn Llanbedr yn y gogledd ac roedd y pysgotwyr allan ar y môr am glywed ei eiriau. Gweddiodd Dewi am gymorth. Yn sydyn, dyma filoedd o utgyrn bach melyn yn tyfu o’r ddaear. O fewn eiliadau roedd y pysgotwyr yn gallu clywed pob gair yn glir. Ers hynny, mae’r blodau melyn wedi bod yn ymddangos bob blwyddyn yng Nghymru. Lloyd George ei hun a gynigiodd y dylai'r Genhenin Pedr gael ei defnyddio i hyrwyddo Cymreictod. Roedd Lloyd George o Lanystumdwy.

Y Genhinen

Yn ôl y chwedl, roedd brwydr enbyd rhwng y Cymry a’r Saeson – a oedd yn cael eu hystyried yn baganiaid. Yn anffodus roedd y Cymry yn colli tir – yn bennaf am nad oedd yn bosib gweld pwy oedd pwy.

Gofynnwyd am gyngor gan Dewi a dwedodd e wrthyn nhw am sicrhau bod pob Cymro yn gwisgo cenhinen. Cyn bo hir, roedd pob Cymro yn gwisgo cenhinen ac enillon nhw’r frwydr yn hawdd.

Geni Dewi

Roedd geni Dewi wedi cael ei ragweld 30 o flynyddoedd cyn y geni ei hun gan Badrig Sant.

Pan ddaeth Dewi i’r byd, digwyddodd dau beth rhyfedd.

Roedd Non, ei fam, wedi bod yn defnyddio carreg yn obennydd. Pan ddaeth Dewi, holltodd y garreg yn ei hanner.

Wedyn, yn sydyn, ymddangosodd ffynnon newydd wrth draed Non.

Y Tir yn Codi yn Llanddewibrefi

Yn ôl y chwedl, roedd Dewi yn Llanddewibrefi ac roedd miloedd o bobl yno i’w glywed. Doedd y rhai yn y cefn ddim hyd yn oed yn gallu’i weld e. Yn sydyn, cododd y tir lle roedd Dewi yn sefyll nes bod pawb yn gallu ei weld a’i glywed.

Dewi Sant

Yn ôl y chwedl, roedd Dewi yn fab i Non, merch Gynyr a Sandde (neu Sant), Brenin Ceredigion. Trodd Non yn lleian ar ôl y geni ac aeth i fyw i Lydaw. Yn ôl un stori roedd Sandde yn nai i’r brenin Arthur.

Ar ôl cael ei ddysgu gan Peulyn, penderynodd Dewi fyw bywyd syml gan fwyta bara a dŵr yn unig. Cafodd yr enw Aquaticus (Dyn y Dŵr) oherwydd hyn. Aeth ati i sefydlu mynachlog yn ardal Tŷ Ddewi.

Gwella Peulyn

Peulyn oedd athro Dewi a doedd e ddim yn ddyn iach. Byddai’n dioddef o gur pen yn aml. Un bore collodd ei olwg yn llwyr. Clywodd Lais yn dweud wrtho y byddai’n cael ei wella gan un o’i ddisgyblion ei hun. Daeth Samson a Gildas i geisio ei wella – ond heb lwyddiant. Wedyn, daeth Dewi i gyffwrdd â llygaid yr hen ŵr a daeth ei olwg yn ôl yn syth. Yn ôl y chwedl, digwyddodd y wyrth ar Fynydd Llanllyfni ger Caernarfon.

Geni Dewi

Roedd geni Dewi wedi cael ei ragweld 30 o flynyddoedd cyn y geni ei hun gan Badrig Sant.

Pan ddaeth Dewi i’r byd, digwyddodd dau beth rhyfedd.

Roedd Non, ei fam, wedi bod yn defnyddio carreg yn obennydd. Pan ddaeth Dewi, holltodd y garreg yn ei hanner.

Wedyn, yn sydyn, ymddangosodd ffynnon newydd wrth draed Non.

Eglwys Gadeiriol Tŷ Ddewi

Sefydlodd Dewi fynachlog ger Tŷ Ddewi a ddaeth yn ganolfan bwysig. Roedd ar safle eithaf agored a chafodd ei ddinistro a’i ailadeiladu sawl gwaith yn ystod y canrifoedd wedi marw Dewi.

Daeth Gwilym Orchfygwr i Dŷ Ddewi i weddio ym 1081 ac erbyn 1123 roedd y Pab Calixtus II wedi derbyn bod Tŷ Ddewi yn gyrchfan dderbyniol ar gyfer pererinion. Roedd dwy daith i Dŷ Ddewi o’r un gwerth â thaith i Rufain. Roedd tair taith i Dŷ Ddewi o’r un gwerth â thaith i Gaersalem! Dechreuwyd codi’r Eglwys Gadeiriol bresennol ym 1181.

Baner Dewi Sant

Penderfynodd yr Eglwys yng Nghymru ym 1939 fod angen baner a mabwysiadwyd baner Esgobaeth Tŷ Ddewi gyda rhai newidiadau. Y newid mwyaf oedd y pendefyniad i gael croes ddu ar gefndir melyn yn lle croes felyn ar gefndir du. Does neb yn siŵr beth oedd y tu ôl i’r penderfyniad hwn. Defnyddiwyd y faner tan 1954 ar rai eglwysi yng Nghymru.

Ym 1954, mabwysiadodd yr Eglwys yng Nghymru faner arall hollol wahanol. Am ryw reswm, fodd bynnag, parhaodd y faner â’r groes i fod yn boblogaidd ac aeth gwneuthurwyr baneri yn ôl at y cynllun gwreiddiol – sef croes felyn ar gefndir du.